از جمله رهبران قيام‌ها كه مبانى زيدى را قبول نداشتند و به راه و رسم اهل بيت مىرفتند ، يحيى بن عبد الله ، برادر محمد نفس زكيه بود كه بعد از شكست محمد ، برادرش ، به خراسان رفت و از آن‌جا وارد سرزمين ديلم - كه همان گيلان و مازندران امروزى است - شد ، ولى حاكم آن ديار كه هنوز مسلمان نشده بود ، به تهديد هارون الرشيد خواست او را دستگير كند و تحويل كارگزاران هارون دهد . در اين هنگام يحيى مجبور شد از فضل برمكى ، وزير هارون ، امان بخواهد . فضل نيز به او امان داد ، اما بر خلاف امان ، در بغداد زندانى شد تا اين‌كه در زندان از دنيا رفت . « 1 » او از شاگردان و تربيت‌شدگان امام صادق عليه السّلام بود و هرگاه حديثى از امام صادق عليه السّلام نقل مىكرد ، مىگفت : « حبيبم جعفر بن محمد اين‌گونه فرمود : . . . » « 2 » و چون او در فقه هم به راه و رسم اهل بيت عمل مىكرد ، زيديان با او مخالفت كردند و از اطرافش پراكنده شدند و او مجبور شد ، خود را تسليم فضل بن يحيى ، وزير هارون كند . « 3 » الف : قيام محمد نفس زكيه اوج قيام‌هاى علويان در قرن دوم بود . يكى از مهم‌ترين اين قيام‌ها در زمان منصور عباسى بود كه رهبرى اين قيام را محمد نفس زكيه ، برعهده داشت . كار او پيش از پيروزى عباسيان شروع شده بود و جز امام صادق عليه السّلام ، عموم بنى هاشم با او بيعت كرده بودند ؛ حتى انديشمندان و فقيهان اهل سنت چون ابو حنيفه ، محمد بن عجلان فقيه اهل مدينه ، ابو بكر بن ابى سبره فقيه ، عبد الله بن جعفر ، هشام بن عروه ، عبد الله بن عمر ، و اصل بن عطاء ، عمرو بن عبيد و . . . با او بيعت كردند و روايت‌هاى نبوى منقول دربارهء قيام مهدى عليه السّلام را بر او تطبيق مىدادند . « 4 » اما قيام او در دوران عباسيان به اين دليل كه زودتر از زمانش بود ، با شكست مواجه شد . در بصره نيز قيام برادرش ، ابراهيم ، به سبب خيانت زيديان شكست خورد ؛ ولى برادرانش پراكنده بودند و تا زمان هارون خروج آنان ادامه داشت . ادريس بن عبد الله به مغرب گريخت و در آن‌جا

--> ( 1 ) . همان ، ص 393 . ( 2 ) . همان مأخذ . ( 3 ) . همان ، ص 392 ، 393 . ( 4 ) . همان ، ص 254 ، 255 ، 251 ، 347 .